دانشنامةجهاناسلام دايرةالمعارفي است دربارة شريعت مقدس اسلام و تاريخ و تمدن و فرهنگ ايران و ساير ملل مسلمان از آغاز اسلام تا زمان حاضر. مقالات اين دانشنامه كه اثري ملّي و مرجعي براي هر ايراني و هر مسلمان شمرده ميشود، به ترتيب الفبايي تنظيم شده است و حوزه وسيعي از علوم و معارف را در برميگيرد: اصطلاحات ادبيات و دانش وهنر، علوم قرآني و حديث و فقه و كلام و عرفان و فلسفه، سيرة انبيا و اوليا و ائمه (عليهمالسلام)، شرح حال و آراي مفسران و محدثان و فقها و متكلمان و فلاسفه و حكما و علما و عارفان و مورخان و اديبان و شاعران و هنرمندان عالم اسلامي، تاريخ سياسي اسلام و سرگذشت خلفا و سلاطين و وزرا و خاندانهاي حاكم، جغرافياي كشورها و سرزمينهاي اسلامي، وصف ابنيه و آثار تاريخي و مذهبي و شرح اعياد و ايام ديني و ابزارها و پوشاكها و خوراكها و گياهان و داروهاي خاص جهان اسلام.
اين دانشنامه كه به ابتكار و تحت نظارت عالي حضرت آيتا... خامنهاي در پاسخ به نياز جامعة فرهنگي به ارائه معارف اسلامي و شناساندن زواياي فرهنگ و تمدن اسلامي و معرفي ميراث گرانسنگ جهان اسلام به وجود آمده، در بنياددايرةالمعارفاسلامي (تأسيسشده در سال 1362) تدوين و منتشر ميگردد.
بنياد دايرةالمعارفاسلامي، از همان آغاز، به كوشش جمعي از زبدهترين استادان و پژوهشگران حوزه مطالعات جهان اسلام و ايرانشناسي، آييننامهها و ضوابط تأليف و ترجمه و ويرايش و كتابشناسي و آمادهسازي مقالات را تدوين نمود تا زمينه دستيابي به اثري مرجع و معيار فراهم آيد؛ و بر اين اساس، به فعاليت پرداخت و به تدريج، به عنوان يكي از كانونهاي اصلي و معتبر دانشنامهنگاري در قلمرو جهان اسلام شناخته گرديد.
هيئت امناي اين نهاد پژوهشي غيرانتفاعي، كه تعيين خط مشي آن را بر عهده دارد، مركب از چهارده نفر استادان برجسته حوزه و دانشگاه ايران است.
بنياد همچنين بهطور پيوسته از هيئت مشاوران علمي ياري ميجويد. مشاوران را طيف متنوع و گستردهاي از متخصصان، كارشناسان و صاحبنظران در زمينههاي مختلف علوم و معارفاسلامي تشكيل ميدهند. شماري از اين مشاوران بهصورت تماموقت يا پارهوقت با بنياد همكاري دارند و شماري ديگر از كارشناسان، ايراني و غيرايرانياند كه در صورت لزوم از آنان نظرخواهي ميشود.
سازمان علمي بنياد مركب از يازده گروه علمي، شش واحد علمي پشتيباني و دو بخش آموزش و دفتر سفارش و دريافت مقالات است. هر يك از گروههاي علمي از چند شاخة اصلي تشكيل شده و هر شاخه عهدهدار تأليف تعداد معيني مقاله تا پايان كار تدوين دانشنامه جهاناسلام است. در گروههاي علمي هر فرد، داراي تخصص ويژهاي بوده، متمركز در شاخة مربوط و قلمرو كار خود ميباشد. مؤلفان همكار خارج از بنياد هم كه اينك به حدود چهارصد نفر ميرسند، تأليف مقالات را براساس نظر مسئول شاخه به انجام ميرسانند. پس از اين مرحله، واحدهاي علمي پشتيباني (كتابشناسي، مدخل، ويرايش و ترجمه، تصوير، اعلام) براساس گردش كار تعريف شده در بنياد به آمادهسازي مقالات و نشر دانشنامه ميپردازند. مسئوليت نظارت بر حسن انجام كار سازمان علمي بنياد بر عهده معاون علمي است.
بخشي از مقالات دانشنامهجهاناسلام، بهخصوص آنچه درباره اسلام و ايران و ادبفارسي است، اختصاصاً براي دانشنامه تأليفشده و بخشي ديگر از مقالات، خاصة حوزههايي كه در ايران متخصص ندارد، ترجمه از منابع و مراجع مختلف است.
با توجه به اينكه چند دايرةالمعارف، در گذشته و حال، مقالات خود را از حرف «آ» و «الف» آغاز كردهاند ـ همچنين با عنايت به جايگاه «ب»، در فرهنگ، انديشه و عرفاناسلامي ـ بنياددايرةالمعارفاسلامي براي اجتناب از دوبارهكاري و پرهيز از صرف وقت و هزينه در حرفي كه به هرحال، مقالات بسياري در آن به زبان فارسي موجود است، بر آن شد كه كار دانشنامهجهاناسلام را از حرف «ب» آغاز كند و مقالات حرف«آ» و «ا» را به بعد واگذارد.
براساس برنامهريزيهاي انجامشده پيشبيني ميشود دانشنامه جهاناسلام تا سال 1400 شمسي در چهل جلد به پايان برسد. اينك دوازده مجلّد آن شماره منتشر شده است و در عين حال، مدخلهايي از ميان اين مجموعه، انتخاب و به زبانهاي عربي و انگليسي ترجمه خواهد شد. جلد نخست ترجمة عربي دانشنامة جهان اسلام، تا پايان سال 1387 در بيروت منتشر ميگردد. همچنين، كار ترجمة انگليسي اين دانشنامه، هماكنون در لندن پيگيري ميشود.
گفتني است در جريان تأليف و تدارك مقالات دانشنامه جهان اسلام، برخي مقالات بلند يا جستارهاي منحصر به فرد فراهم ميشود كه به لحاظ محتوايي و روششناختي ممتاز بوده، ارائه جداگانه آنها ضروري مينمايد. غالب اين جستارها، به اقتضاي ويرايش مقالات دانشنامهاي، با تفاوتهاي شكلي يا ساختاري ـ و در مواردي عيناً ـ در دانشنامه يافت ميشود اما به هر روي، بنياد دايرةالمعارفاسلامي بسته به ضرورتهاي موضوعي و نيز مطلوبيت مباحث نزد استادان و پژوهشگران و دانشپژوهان علاقهمند (كه حتي بعضي از مقالات را متن درسي قرار دادهاند) به انتشار آنها در قالبي ديگر، توسط انتشارات كتابمرجع اقدام ميكند. هماينك 72 عنوان از اين كتابها در حال تدوين و انتشار است.
براي آشنايي بيشتر با فعاليتهاي بنياد دايرةالمعارفاسلامي:
www.encyclopaediaislamica.com